PADAYON
ni Teddy Brul
HINDI lahat ng lumaban noong Himagsikang 1896 ay pinalad na masaksihan ang pagbagsak ng bandilang Espanyol o ang pagdating ng bagong mananakop.
Sa mahigit 100 Filipino na ipinatapon sa Guam noong 1896, 80 ang napatay at 40 ang malubhang nasugatan nang tangkain nilang tumakas mula sa kanilang pagkakakulong. Sa malayong lupain, marami sa kanila ang namatay nang hindi na muling nakita ang kanilang mga pamilya.
Ngunit hindi nagtapos sa panahon ng Espanya ang kuwento ng mga ipinatapong Filipino sa Guam.
Makalipas lamang ang ilang taon, muling ginamit ang isla bilang lugar ng pagkakatapon—sa pagkakataong ito ng bagong kolonyal na kapangyarihan laban sa mga rebolusyonaryong tumangging manumpa ng katapatan sa Estados Unidos. Sa utos ni Military Governor Arthur MacArthur Jr., ipinadala sa Guam noong 1901 ang mga tinaguriang ‘irreconcilables’, kabilang sina Apolinario Mabini, Artemio Ricarte, Pio del Pilar, Maximino Hizon, Julian Gerona, Lucas Camerino, at iba pang rebolusyonaryo.
Noong 15 Enero 1901, isinakay sila sa USAT Rosecrans. Dumating sila sa Guam noong 24 Enero at nanatiling nakasakay habang hinihintay ang kanilang paglipat sa pampang. Noong 1 Pebrero, nadagdagan ang kanilang grupo ng 11 deportado mula Ilocos Norte. Sa tala ni Mabini, umabot sa 57 ang kabuuang bilang ng kanilang grupo, kabilang ang mga katulong.
Noong 12 Pebrero, tuluyan silang ibinaba sa Piti at inilipat sa Asan, kung saan sila nanuluyan sa dating gusali ng ospital para sa mga ketongin noong panahon ng Espanya. Doon nagsimula ang panibagong yugto ng kanilang buhay bilang mga bihag ng bagong mananakop.
Gayonman, maging sa banyagang lupain ay hindi nakaligtas ang ilan sa sakit at kamatayan.
Si Lucas Camerino, na nagkasakit habang nasa barko pa lamang, ay dinala sa Agaña Hospital matapos lumubha ang kanyang kondisyon. Noong 16 Pebrero 1901, pumanaw siya dakong alas-sais ng umaga.
Sinundan siya ni Vicente Antiquera, isang katulong ni Juan Mauricio, na namatay sa tuberculosis noong 30 Abril. Noong 7 Hulyo, pumanaw naman si Pio Barican dahil sa sakit sa puso. At noong 1 Setyembre, namatay si Heneral Maximino Hizon matapos niyang mapagtanto ang kanyang karamdaman noong nakaraang araw.
Sa bawat pagpanaw ng kanilang mga kasama, lalong lumalalim ang tanong kung kailan—at kung makauuwi pa ba sila sa sariling bayan.
Ngunit ang Presidio de Asan ay hindi lamang naging lugar ng pagkakahiwalay, pagkakasakit, at kamatayan.
Sa gitna ng pagkakatapon, may mga rebolusyonaryong muling naghanap ng paraan upang mapanatili ang kanilang pagkakaisa, magtatag ng pamumuno, at ipaglaban ang kanilang mga karapatan bilang mga bihag.
Dito nagsimula ang isa pang kuwento—ang kuwento ng mga rebolusyonaryong Filipino na kahit nasa ilalim ng kapangyarihan ng bagong mananakop, ay nagsikap bumuo ng kaayusan at pamumuno sa loob ng Presidio de Asan.
Ito ang kuwento ng kapatiran sa loob ng kampo.
Abangan: Ikalimang Bahagi — “Ang Kapatiran sa Presidio de Asan” → Ricarte, Mabini, Pio del Pilar, Gerona; halalan; pamumuno; disiplina; pakikipag-ugnayan sa mga Amerikano; at buhay ng mga deportado sa loob ng kampo.
Sanggunian:
1.Deep in the Bloodstream: Historical Ties of the Marianas with the Philippines – Micronesia Seminar micsem.org
2..Diary of Apolinario Mabini – The Philippine Project
philippinediaryproject.wordpress.com
3.Tuesday, 15 January 1901 –
4. 30th of April 1901
5.1st of September 1901
6.National Registry of Historic Sites and Structures – NHCP
