ISIPIN mo ito:
Isinakay ka sa isang barko, malayo sa iyong pamilya at tahanan. Hindi mo alam kung saan ka dadalhin, kailan ka makababalik, at kung makikita mo pa ba ang iyong mga mahal sa buhay.
Ang iyong ‘kasalanan’: ang mapagbintangang kasapi ng Katipunan, ang itinuturing na kalaban ng pamahalaang kolonyal, o ang mapasama sa malawakang pagsalakay ng mga awtoridad laban sa mga pinaghihinalaang sangkot sa Himagsikan.
Ganito nagsimula ang isang mahalagang yugto ng sapilitang diaspora ng mga Filipino sa Micronesia noong Himagsikang 1896.
Sa mga opisyal na rekord ng pamahalaang Espanyol — mga kautusan sa deportasyon, talaan ng mga bilanggo, at iba pang dokumentong kolonyal—lumilitaw ang mga pangalan ng mga napadpad na Filipino sa malalayong pulo ng Marianas at Carolinas.
Ngunit sa likod ng mga rekord na malamig at walang buhay, naroon ang kuwento ng mga pamilyang pinaghiwalay, mga buhay na binunot sa sariling bayan, at mga taong ipinadala sa isang mundong hindi nila pinili.
Ang paglalakbay sa dagat
Nang sumiklab ang Himagsikang Filipino noong 1896, naging malawak ang pagsalakay ng pamahalaang Espanyol sa mga pinaghihinalaang kasangkot o simpatisador ng kilusang mapagpalaya.
Kasabay ng malawakang pag-aresto ay ang paggamit ng deportasyon bilang paraan ng paghihiwalay sa mga itinuturing na banta sa kolonyal na pamahalaan.
Noong Setyembre 1896, kabilang sa unang malaking pangkat na ipinadala sa Micronesia ang 57 deportados patungo sa Carolinas at 57 patungo sa Marianas. Sa Guam, 57 bilanggong politikal ang dumating noong 11 Setyembre 1896 sakay ng Churruca.
Hindi lamang sila inilayo sa kanilang tahanan. Inilayo sila sa mismong lupang kanilang ipinaglaban.
Para sa isang taong ipinadpad sa isang malayong pulo, ang dagat ay hindi lamang pagitan ng dalawang lugar. Ito mismo ang naging hangganan sa pagitan ng dating buhay at ng isang kinabukasang hindi alam kung paano haharapin.
Buhay bilang deportado
Sa pagdating sa Micronesia, hindi nangangahulugan na natapos na ang kanilang paghihirap.
Ang mga unang deportados sa Marianas at Carolinas ay itinuring ng mga awtoridad bilang mga “deportados presos” — mga deportadong bilanggo —at ang ilan ay ikinulong at ginamit sa mga gawaing pampubliko.
Sa Guam, ang ilang deportado ay inilagay sa bilangguan sa Agaña. Ang iba ay inatasang gumawa ng mga pampublikong gawain habang mahigpit na binabantayan ng mga awtoridad.
Ngunit hindi pare-pareho ang naging kalagayan ng lahat. Sa paglipas ng panahon, may mga deportadong pinayagang gamitin ang kanilang mga propesyon at hanapbuhay, bagaman nanatili silang nasa ilalim ng pagmamatyag ng pamahalaang Espanyol.
Sa madaling salita, ang deportasyon ay hindi simpleng paglalakbay patungo sa ibang lupain.
Ito ay isang paraan ng kolonyal na kapangyarihan upang ilayo ang tao sa kanyang bayan, limitahan ang kanyang kalayaan, at pigilan siyang makabalik sa pakikibaka.
Ang mga unang bakas ng komunidad
Ngunit may isang bagay na hindi madaling burahin ng deportasyon: ang ugnayan ng mga taong pinaghiwalay ng dagat sa kanilang sariling bayan.
Sa gitna ng pagkakabilanggo at pagkakatapon, nabuo ang mga ugnayan sa pagitan ng mga deportadong Pilipino at ng mga taong kanilang nakasalamuha sa Micronesia.
Dito masisimulang makita ang isang mahalagang bahagi ng kasaysayang madalas nating hindi napapansin:
*Ang pagbuo ng mga unang pamayanang Filipino sa labas ng kapuluan ay hindi lamang kuwento ng paghahanap ng trabaho o paglalakbay para sa magandang buhay. May mga Filipino na unang nakarating sa ibayong dagat dahil sila ay itinaboy.
*Ang kanilang mga yapak sa Guam, Marianas, at Carolinas ay bakas ng isang madilim na kabanata ng kolonyal na pananakop sa kasaysayan — ngunit sila rin ay bahagi ng mas malawak na kuwento ng katatagan ng Filipino.
*Sa kanilang pagkakatapon, dala ng mga deportado ang kanilang mga wika, kaugalian, paniniwala, at mga ugnayang panlipunan — mga elementong naging bahagi ng mas mahabang kasaysayan ng presensiyang Filipino sa Micronesia.
At sa paglipas ng panahon, ang mga deportado ay hindi na lamang mga pangalan sa lumang talaan.
Sila ay naging bahagi ng kasaysayan ng diaspora ng mga Filipino.
Ngunit hindi lahat ay pinalad na makabalik.
Marami ang tuluyang nawala sa alaala ng bayan.
Abangan ang Ikatlong Bahagi: Mga Katipunerong Hindi na Nakauwi (Ang mga namatay sa lungkot, sakit, at hirap sa piitan)
Sanggunian: Política colonial y deportación de filipinos en tiempos de guerra (1896–1898), Juan Luis Bachero researchgate.net; academia.edu; The Repositori UJI – Bachero_raco(pdf) resositori.uji.es; at guampedia.com
-30-
